میزان سرمایه لازم جهت مقابله با ریسک های عملیاتی

 مصوب کمیته بال II

 در پست بانک طی دوره 1381 تا 1384

مقدمه :

 فعالیت بانک ها و مؤسسات مالی در حوزه های اعطای تسهیلات، سرمایه گذاری، صدور انواع اوراق قرضه، صدور انواع گواهی سپرده، صدور ضمانت نامه‏ها و گشایش انواع اعتبارات اسنادی و یا به عبارت دیگر، اقدام به ایفای نقش  دربازارهای پول و سرمایه، آنها را در معرض مخاطرات و ریسک های خاص اینگونه فعالیت ها قرارداده است. بانک ها با انواع متنوعی از ریسکها روبرو می باشند، ریسکی که این مقاله به آن می پردازد، ریسک عملیاتی نامیده می شود. در حال حاضر بانک های معتبر جهانی در حال انجام اقدامات قابل توجهی در زمینه مقابله با ریسک های عملیاتی می باشند. این اقدامات شامل مراحل زیر می‏شود:

1-     شناسایی ریسک های عملیاتی درمؤسسه مالی ( در اینجا منظور همان زیان های عملیاتی است.)

2-  ارزیابی و یا به بیان دقیق‏تر کمی کردن ریسک های عملیاتی( که نتیجه آن تعیین میزان سرمایه مورد نیاز برای مقابله با ریسک های عملیاتی می باشد.)

3-  مدیریت ریسک های عملیاتی که شامل انتقال ریسک ( با استفاده از ابزار بیمه و ...) و یا انجام اقداماتی درجهت کاهش میزان ریسک های عملیاتی سازمان می باشد.)

 مفهوم ریسک

             زمانی که به تعاریف مراجعه می‏کنیم متوجه می‏شویم که هر یک از محققان به فراخور حال، تعریف خاص مورد نظر خود را با اقامه دلایل و مباحث گسترده مطرح کرده است. با این وجود، می توان ادعا کرد که همه این تعاریف برای بیان موقعیت هایی ارائه شده‏اند که سه عامل مشترک را می توان در آنها مشاهده کرد. بنابراین ما در موقعیت هایی با ریسک مواجه می شویم که :

·         اولاً، عمل یا اقداممان بیش ازیک نتیجه به بار می آورد.

·         ثانیاً، تا زمان حصول و ملموس شدن نتایج نمی دانیم کدامیک حاصل خواهدشد.

·         ثالثاً، حداقل یکی از نتایج ممکن الوقوع می تواند پیامدهای نامطلوبی رابه همراه داشته باشد.

 مهمترین ریسک های بانکی

 مهمترین ریسک هایی که مؤسسه مالی مانند بانک با آنها مواجه است، به 3 دسته تقسیم می شوند:

 •    ریسک اعتباری : ریسک مربوط به زیان های ناشی از عدم بازپرداخت یا بازپرداخت با تأخیر اصل یا فرع وام از طرف مشتری

•         ریسک بازار: ریسک مربوط به زیان های محتمل بر دارایی های بانک براساس تغییرات و نوسانات عوامل بازار (مانند نرخ ارز، نرخ بهره، قیمت سهام و ...)

•         ریسک عملیاتی: ریسک مربوط به زیان های مستقیم یا غیرمستقیم که منشاء آنها فرایندهای ناکافی یا ناصحیح داخل سازمان، افراد، سیستم و یا وقایع خارج از سازمان    می باشند.

از آنجا که نیاز به شناسائی و مدیریت انواع ریسک های مالی و بانکی، وجود یک مرکز بین المللی که وظیفه سیاست گذاری و ابلاغ دستورالعمل ها در ارتباط با بحث ریسک در سازمان ها را بر عهده داشته باشد، ضروری ساخته است از اینرو بانک تسویه بین الملل با نام اختصاری[1](BIS) کمیته بال[2] را که وظیفه اصلی آن نظارت بر وضعیت سرمایه بانک ها در کشورهای مختلف می باشد راه اندازی نمود. این کمیته همچنین وظیفه  تعیین استاندارهای مربوط به ریسک های بانکی را بر عهده دارد.

بر اساس مفاد بیانیه کمیته بال (1)  کفایت سرمایه معیاری است برای سنجش میزان سرمایه بانک که به شکل درصدی از در معرض خطر بودن اعتبارت بیان می شود، حداقل نسبت کفایت سرمایه طبق دستورالعمل بال (1) 8 درصد در نظر گرفته شده است. کمیته بال  در  دستوراعمل جدیدخود که در سال 1999 تحت عنوان بال (2) منتشر کرد تغییرات جدیدی را در نحوه محاسبه و همچنین حداقل نسبت کفایت سرمایه ایجاد کرده است. تعریف کفایت سرمایه بر اساس مفاد کمیته بال (1) و (2) به شرح ذیل است

ضمناً اجرای مفاد بیانیه بال 2 از سال 2006 در دستور کار کمیته قرار دارد.

 بیانیه بال 1

کفایت سرمایه عبارت است از میزان حداقل سرمایه لازم برای پوشش ریسک اعتباری.

 بیانیه بال 2

کفایت سرمایه عبارت است از میزان حداقل سرمایه لازم برای پوشش ریسک اعتباری و عملیاتی.

   تعریف ریسک اعتباری:

احتمال عدم ایفای تعهد در نتیجه شرایط خاص متعهد به بانک را ریسک اعتباری می گویند.این نوع ریسک در شرایط نامناسب اقتصادی نظیر رکود و بحران اقتصادی افزایش می یابد

 تعریف ریسک عملیاتی:

ضرر مستقیم و غیر مستقیم ناشی از نامناسب بودن و ناکارآمد بودن فرایندهای داخلی افراد و سیستم ها و همچنین حوادث خارجی را ریسک عملیاتی می گویند. (نظیر ایجاد نقص در سسیستم های کامنپیوتری، سوء استفاده و تقلب در اسناد بانکی، سرقت و اختلاس، اختلال در تسویه حساب ها، خطا های عمدی و غیر عمدی انسانی)

 تعریف ریسک های عملیاتی از نظر کمیته بال

 ریسک های عملیاتی، عمدتاً ریسک های ناشی از گستره وسیعی از احتمالات بروز خطا و نقصان درعملیات خاص بنگاه تجاری یا مالی می باشند. عمدتاً این ریسک را درمؤسسات مالی وبانکی، ریسکی می دانند که مستقیماً به ریسک های اعتباری و بازار مربوط نمی شود. این ریسک ها ناشی از خطای انسانی، خطای رایانه و برنامه های رایانه‏ای، خطا در تصمیم گیری و حتی زیان های ناشی از انواع اختلاس می باشند[3] نکته مهم در مسأله ریسک های عملیاتی، پیچیدگی خاص این مفهوم است به نحویکه معمولاً مقوله ریسک های عملیاتی، از دیگر موارد معمول عدم اطمینان و خطر پیش روی بنگاه، کاری سخت و دشوار است.

از جمله تعاریفی که برای ریسک های عملیاتی در سازمان ها ارائه شده‏اند، می توان به موارد زیر اشاره کرد:

تعریف شمارۀ 1: هر گونه ریسکی بجز ریسک های اعتباری و بازار.

تعریف شمارۀ 2: ریسک هایی که بواسطه انجام عملیات مؤسسه مالی بوجود می آیند.

تعریف شمارۀ 1، درحقیقت یک تعریف منفی از ریسک عملیاتی می باشد بدین ترتیب که ریسک عملیاتی را بعنوان زیان ناشی از هرنوع فعالیتی غیر از فعالیت هایی که منجر به ریسک اعتباری و ریسک بازار شود، قلمداد می کنند. این تعریف بسیار گسترده بوده و شامل ریسک های استراتژیک و ریسک شهرت و ... نیز می شود. در واقع این تعریف از ریسکهای عملیاتی، عملاً ریسک های دیگری را نیز شامل خواهد شد که معمولاً جز ریسک های عملیاتی محسوب نمی شوند.

تعریف شمارۀ 2،نیز تعریف جامعی برای ریسک های عملیاتی نمی باشد، زیرا تنها زیان های مستقیم ناشی از عملیات سازمان راشامل می شود. در صورتیکه بسیاری از ریسک های عملیاتی نتیجه غیر مستقیم انجام عملیات سازمان می باشند، که از آن جمله می توان به انواع سرقت ها و سوء استفاده ها مانند اختلاس اشاره کرد.

بنابراین، به تعریف جامعتر و کاملتری از ریسک های عملیاتی نیاز داریم، که همان استانداردی است که کمیته بال برای ریسک های عملیاتی ارائه داده است.

 اهمیت ریسک های عملیاتی

  به دو دلیل در سال های اخیر، توجه زیادی به ریسک های عملیاتی در سازمان ها شده است:

 1-     رشد نمایی استفاده از تکنولوژی

2-     افزایش ارتباطات میان شرکت کنندگان در بازارهای سرمایه

 با وجود اینکه تکنولوژی سبب سهولت انجام بسیاری از کارها درسازمان و مهمتر از آن رشد بهره‏وری سازمانی شده است، اما رشد تکنولوژی،سازمان ها را با مسائل و مشکلات جدیدی نیز روبرو ساخته است. برای روشنتر شدن مطالب، می توان به مثال زیر اشاره کرد:

اتوماسیون در سازمان ها باعث شده است که عملیاتی که در گذشته بصورت دستی در سازمان  انجام می شدند و شاید ساعت ها وقت کارکنان اداره صرف انجام آن می شد، هم اکنون در مدت زمان بسیار کوتاهتری و با احتمال خطای بسیار کمتری انجام شوند، اما این رشد تکنولوژی باعث آن نمی شود که بتوانیم ادعا کنیم ریسک ناشی از انجام کارهای اداری کاهش یافته است، زیرا در حال حاضرسازمان با ریسک بسیار بزرگتری مانند امکان از کارافتادگی سیستم اتوماسیون روبروست.

ریسک عملیاتی اصولاً مفهوم جدیدی نمی باشد، علت مطرح شدن این بحث در سالیان اخیر، به اهمیت روزافزون آن مربوط می شود، بطوریکه اجتناب از رویارویی با بحث ریسک های عملیاتی در سازمان ها را، برای بسیاری از مؤسسات مالی غیر ممکن ساخته است.

 ویژگی های تعریف ریسک عملیاتی از دیدگاه کمیته بال 

 ·                  این تعریف برای ریسک های عملیاتی نه تنها در بانک ها، بلکه برای هر مؤسسه مالی، از سوی کمیته بال ارائه شده است.

 ·       در تعریف فوق، تأکید روی علل ریسک عملیاتی است. از فواید این امر می توان به تسهیل اندازه گیری ریسک عملیاتی اشاره کرد.

 ·       بنا بر تعریف فوق، ریسک های عملیاتی شامل ریسک های قانونی می باشند، ولی ریسک های استراتژیک  و شهرت در زمره ریسک های عملیاتی طبقه بندی نمی شوند. بنابراین، باتوجه به تعریف ارائه شده، این گزاره که         " ریسک عملیاتی شامل هر گونه ریسکی به جزء ریسک های اعتباری و بازار می باشد" دیگر صحیح نمی باشد.

 ·       بنابر تعریف فوق، ریسک عملیاتی تنها به ریسک سیستمی و یا ریسک های مرتبط باتکنولوژی اطلاعات محدود نمی شود.

  روش های اندازه‏گیری ریسک عملیاتی

 کمیته بال برای اندازه گیری ریسک های عملیاتی (تعیین پروفایل ریسک عملیاتی) در مؤسسات مالی سه روش ارائه کرده است که عبارتند از:

·         روش شاخص پایه (BIA)

 ·         روش استاندارد (STA)

 ·         روش های اندازه‏گیری پیشرفته (AMA)

 نمودار زیر میزان پیچیدگی و در مقابل هزینه سرمایه برآوردی هریک از روش های فوق را با یکدیگر مقایسه کرده است:

شکل 1-2

    شکل فوق در مقام مقایسه سه روش کمی سازی ریسک عملیاتی، گویای این مطلب است که هرچه روش اندازه‏گیری ساده تر شود، هزینه سرمایه نیز افزایش می یابد. بنابراین بدون توجه به میزان پیچیدگی روش محاسبه در نگاه اول، روش سوم یعنی روش های اندازه گیری پیشرفته مناسبتر از سایر روش ها بنظر می رسد، اما در مقام عمل و با توجه به میزان پیچیدگی و پیش شرط های استفاده از روش های پیشرفته و نیز شرایط حاکم بر محیط باید مدل مناسب را از بین سه روش فوق انتخاب کرد و به صورت گام به گام به ارتقاء آن پرداخت.

   روش شاخص پایه

 ساده ترین روش می باشد که هزینه سرمایه مورد نیاز برای مقابله با تمام انواع ریسک های عملیاتی را به یک شاخص منحصر به فرد (مثلاً درآمد ناخالص) مربوط می کند، در اینجا درآمد ناخالص شاخصی است که بیانگر حجم کل فعالیت های مؤسسه مالی می باشد. بنابراین سرمایه مورد نیاز برای مقابله با ریسک های عملیاتی برابر خواهدبود با درصد ثابتی ( ) از درآمد ناخالص. اجرای این روش برای مقابله با ریسک های عملیاتی در مؤسسات مالی، بسیار آسان می باشد. این روش تنها برای مؤسسات مالی کوچک با فعالیت های تجاری ساده مناسب می باشد. کمیته بال استفاده از این روش را در بانک هایی که فعالیت بین المللی دارند، توصیه نمی کند. بطور کلی در این روش خواهیم داشت:

                                                                      KBIS = a *Gross Income

KBIS بیانگر میزان سرمایه ای است که می بایست برای مقابله با ریسک های عملیاتی براساس روش شاخص پایه قرارداده شود.

a       بیانگر میزان ضریب حداقل سرمایه قانونی می باشد.

Gross Income  بیانگرمیانگین درآمد ناخالص بانک در طی سه سال گذشته می باشد.

 در اینجا درآمد ناخالص شاخصی است که بیانگر حجم کل فعالیت های موسسه مالی است. نکته قابل توجه در کاربرد این شاخص برای محاسبه ریسک عملیاتی موسسه های مالی آن است که این روش بهترین معیار برای بانک های است که فعالیت های ارزی ندارند.

 چرا درآمد ناخالص؟

با آنکه تائید مناسب بودن درآمد ناخالص به عنوان شاخصی از سطح خطرپذیری ریسک عملیاتی برای یک بانک بسیار مشکل می باشد اما به دلایل ذیل این شاخص کم نقص ترین گزینه است:

1.     شاخصی برای میزان فعالیت های بانک است.

2.     به آسانی قابل دسترس می باشد.

3.     قابل اثبات است.

 برای ایجاد یکنواختی کمیته بال 2  این شاخص را بر مبنای درآمد ناخالص به طور دقیق تعریف کرده است.

  a       میزان ضریب حداقل سرمایه قانونی لازم برای مقابله با ریسک عملیاتی است

a        از سوی کمیته بال در سال 2003 برابر 20 درصد در نظر گرفته شد،  در محاسبات جدید انجام شده بر پایه داده های جمع آوری شده از سوی تعداد زیادی از بانک ها توسط کمیته بال 2  در سال 2003، میزان ضریب a برابر 15 درصد در نظر گرفته شده است.

روش شاخص استاندارد

کمیته بال( 2) در سال 2003 فعالیت های بانک های مورد بررسی را بر اساس شاخص استاندارد در 8 بخش طبقه بندی نمود و میزان سرمایه لازم برای هر بخش را جهت مقابله با ریسک عملیاتی با ضریب فاکتورb  به شرح جدول ذیل محاسبه نمود.

 فاکتورb در واقع ارتباط میان خسارت های ناشی از زیان های عملیاتی هر بخش را با شاخص مالی مذکور که بیانگر حجم فعالیت ها در آن بخش می باشد بیان می کند. برای اجرای روش استاندارد می بایست ابتدا فعالیت های بانک را در چارچوب پیشنهادی کمیته بال طراحی نمود، سپس هریک از این ارقام را در ضریب فاکتورb مربوط به آن واحد سازمانی ضرب نمود. مشکلی که در بکار گیری این روش در پست بانک وجود دارد عدم وجود داده های استانداردی می باشد که در این روش مورد نیاز است. بنابراین بکارگیری این روش مفید نخواهد بود مگر زمانی که امکان ایجاد پایگاه داده های جامع فراهم شود، به طوری که این پایگاه پست بانک را در جمع آوری داده های مورد نیاز یاری رساند.

 محاسبه ریسک عملیاتی ار روش شاخص پایه در پست بانک از سال 1381 تا 1383

 میزان سرمایه لازم  جهت مقابله با ریسک های عملیاتی در پست بانک طوری تعیین گردیده است که میزان حداقل سرمایه قانونی(سرمایه واقعی) را بپوشاند به همین جهت پارامترa حدود 30 درصد تعیین گردیده است، به این ترتیب سعی شده است  احتمال آن که  این پارامتر در حدی قرار گیرد که از میزان واقعی لازم برای مقابله با ریسک های عملیاتی  در بانک کمتر باشد بسیارن ناچیز باشد.

·    میانگین درآمد ناخالص سه ساله پست بانک در طی سال های 1379 تا 1383 در جدول (1) محاسبه گردیده است.

1.      درآمد های بهره ای خالص برابر است با درآمد های ناشی از سود تسهیلات و اوراق مشارکت

 2.      درآمد های غیر بهره ای خالص برابر است با درآمد های ناشی کارمزد خدمات

 3.   درآمد های تاشی از انجام معاملات مالی (این سرفصل در اقلام ترازنامه و صورت حساب سود وزیان وجود ندارد)

 4.      سایر درآمد ها برابر است با سایر درآمدهای ذکر شده در اقلام صورت حساب سود وزیان

 ·    با در نظر گرفتن دوگزینه پارامترa برابر با 15 و 30 درصد، میزان سرمایه لازم برای مقابله با ریسک های عملیاتی پست بانک از سال 1381 تا 1383 در جدول (2) ستون های (1) و (2) محاسبه گردیده است.

·    حداقل سرمایه قانونی(سرمایه واقعی= میزان حقوق صاحبان سهام)پست بانک برای مقابله با ریسک عملیاتی در جدول (2) ستون (3) و (4) محاسبه گردیده است. بر اساس تعاریف کمیته بال برای ضرایب پارامترa برابر با 15 و 30 درصد، ضریب  میزان حداقل سرمایه قانونی برابر با 12 و 20 درصد خواهد بود

·    ستون (5) جدول (2) میزان سرمایه واقعی پست بانک را در طی سال های 1381 تا 1383 نشان می دهد (اطلاعات این ستون از صورت های مالی ارائه شده در مجامع عمومی استخراج شده است)

·     ستون های (6) و (7) جدول (2) تفاضل بین  میزان سرمایه واقعی و حداقل سرمایه قانونی    ( میزان سرمایه لازم جهت مقابله با ریسک عملیاتی پست بانک) را در طی سال های 1381 تا 1383 نشان می دهد.

برای آن که میزان سرمایه قانونی بتواند ریسک عملیاتی را بپوشاند باید برابر یا بزرگتر از میزان سرمایه لازم برای ریسک عملیاتی باشد.

   20%KReal  > KBIs

KReal، بیانگر حداقل میزان سرمایه واقعی بانک است

KBIs، بیانگر میزان سرمایه ای است که می بایست برای مقابله با ریسک های عملیاتی براساس روش شاخص پایه قرارداده شود.(میزان حداقل سرمایه قانونی)

 همانطور که ملاحظه می شود به استثنای سال 1383 در حالت 

 در سایر موارد حداقل میزان سرمایه واقعی بانک از میزان حداقل سرمایه قانونی پایین تر می باشد.

جدول (1) میانگین درآمد ناخالص سه ساله پست بانک از 1381 تا 1383

[1]  Bank for International Settlements

[2] Bassel Committee

[3]  تعریف کمیته بال از ریسک عملیاتی